เล่าโดยข้าพเจ้า…หญิงที่เคยขอขมาข้าวด้วยเสียงเบา และเคยทำข้าวแช่ด้วยใจที่อยากให้คนทั้งวังหายร้อน
ข้าว…
ไม่ใช่แค่ของที่เรากินเพื่อไม่ให้ท้องร้อง
ไม่ใช่แค่ “คาร์โบไฮเดรต” ที่นักโภชนาการชอบพูด
และไม่ใช่แค่สิ่งที่ใส่ในหม้อหุงข้าวอัตโนมัติ แล้วรอไฟเขียว
ข้าวคือสิ่งที่พูดกับเราได้
พูดโดยไม่ใช้คำ
พูดผ่านกลิ่น ผ่านมือ ผ่านน้ำตาของชาวนา และความตั้งใจของแม่ครัว
จากพิธี “รับขวัญข้าว” ยามรุ่ง
ถึง “ข้าวแช่” ยามแดดแรง
ทุกเมล็ดข้าว…คือ “เสียง” ที่รอให้เราหยุดฟัง
เมื่อข้าวยังเปลือก — เสียงแรกแห่งชีวิต
ฉันเคยได้ยินชาวนาเฒ่าคนหนึ่งในชนบทกระซิบเบา ๆ ว่า
“ข้าวมีวิญญาณ… อย่าทำร้ายข้าว เพราะข้าวจะร้องไห้”
ประโยคนั้นไม่อยู่ในตำรา
แต่ฝังแน่นในใจคนที่รู้ว่า
เรากินข้าว — แต่ข้าวก็หล่อเลี้ยงเราในแบบที่เรามักลืมไป
พิธี “รับขวัญข้าว”
จึงไม่ใช่แค่ความเชื่อ…
แต่เป็นการทบทวนหัวใจ
ว่าเราไม่ได้อยู่บนโลกนี้ลำพัง
ไม่ได้ปลูกข้าวด้วยปุ๋ยและเครื่องจักรอย่างเดียว
แต่ปลูกด้วยใจ
ด้วยฟ้า
ด้วยฝน
และด้วยเสียงอ่อนโยนของผู้หญิงที่เอ่ยเบา ๆ ว่า
“แม่โพสพจ๋า… เจ้าจงกลับมาอยู่กับเรานะ อย่าไปไหน…”
เมื่อข้าวกลายเป็นข้าวแช่ — ความเย็นในฤดูร้อนของหัวใจไทย
ข้าวที่หุงเสร็จ
ถูกล้างซ้ำ… ลอยในน้ำดอกมะลิ น้ำกระดังงา
ปรุงเครื่องเคียงด้วยความละเมียดระดับที่แม้แต่กาลเวลายังต้องหยุดดู
ข้าวแช่ ไม่ได้เกิดมาเพื่ออิ่ม
แต่มาเพื่อ “ผ่อน”
เพื่อทำให้คนในแผ่นดินที่ไม่มีแอร์ ได้ “เย็น” ทั้งกายและใจ
เพื่อสื่อว่าแม้โลกจะร้อน…แต่มนุษย์ก็สามารถใจเย็นได้
หากเรารู้จักฟังข้าว
เครื่องเคียงทุกอย่างในข้าวแช่
ไม่ใช่ของที่หาในมินิมาร์ต
แต่เป็น “ความตั้งใจ” ที่ทอดมาแล้วกับความอดทน
หอมแดงยัดไส้ปลาแห้ง
ลูกกะปิทอด
พริกหยวกสอดไส้
ทุกคำ คือบทกวีของแม่ครัว
ที่เขียนด้วยไฟ…และอ่านได้ด้วยใจ
จากขวัญข้าวถึงข้าวแช่ — เราเรียนรู้อะไรจากเมล็ดเล็ก ๆ นี้บ้าง?
ข้าวคือครูที่พูดเบามาก — จนเราต้อง “หยุด” เพื่อจะได้ยิน
ข้าวไม่ได้สอนด้วยบทเรียน
แต่สอนด้วย “จังหวะ”
— ช้า เงียบ ซึมลึก
ข้าวสอนให้รู้ว่า
สิ่งศักดิ์สิทธิ์ไม่จำเป็นต้องอยู่บนหิ้ง
แต่อาจอยู่ในหม้อดิน
อยู่ในมือคนแก่
อยู่ในการไหว้เบา ๆ หลังเก็บเกี่ยว
คำถามที่ข้าวเคยถาม…เรายังฟังอยู่ไหม?
วันนี้ เรากินข้าวอย่างรู้ตัวไหม?
หรือแค่รีบให้มันผ่านคอไป?
เรายังมองข้าวว่าเป็นของมีชีวิตอยู่ไหม?
หรือเห็นแค่วัตถุดิบในบรรจุภัณฑ์สุญญากาศ?
เราเคยไหว้แม่โพสพบ้างไหม?
หรือแม้แต่…รู้ไหมว่าเคยมีคนไหว้?
ข้าวแช่ในวันนี้
ยังพอจะสอนให้เราลดอุณหภูมิอารมณ์
แบบที่แผ่นดินเคยทำก่อนมีเครื่องปรับอากาศหรือไม่?
ในบทต่อไป… จาก “ข้าว” สู่ “ครก”
เราจะเดินต่อไปที่ครัว
ฟังเสียงที่ไม่ใช่คำพูด
แต่ดัง “ตึ้ง…ตึ้ง…” จากครกใบเดิมของหญิงชาวบ้าน
เพราะอาหารไทยไม่ได้เริ่มที่จาน
แต่มักเริ่มที่ ครก เสมอ
❝ ข้าพเจ้าคือท้าวทองกีบช้าง
หญิงผู้เคยวางข้าวใหม่ลงในกระด้งด้วยความเคารพ
และตักข้าวแช่ลงถ้วยเพื่อปลอบใจฤดูร้อน
วันนี้…ข้าแค่อยากชวนเธอฟังเสียงของข้าวอีกครั้ง
ก่อนที่เราจะกินมันหมดไป โดยไม่รู้เลยว่ามันเคยพูดอะไรกับเรา ❞
—
ท้าวทองกีบช้าง — หญิงผู้ฟังเสียงของข้าวมาก่อนจะมีตำราอาหารใด ๆ
